تبلیغات
گوهر ناب

معنویت در خانواده(گذری به منابع اسلامی)-قسمت سوم

معنویت در خانواده(گذری به منابع اسلامی)-قسمت سوم

معنویت در خانواده(گذری به منابع اسلامی)-قسمت سوم

خانواده در اسلام
تعریف خانواده
خانواده به مفهوم محدود آن عبارتست از یک واحد اجتماعی، ناشی از ازدواج یک زن و یک مرد که فرزندان پدید آمده از آنها آن را تکمیل می‌کنند. تعریف دیگری خانواده را شامل مجموعه‌ای از افراد می‌داند که با هدف و منافع مشترک زیر سقفی گرد هم می‌آیند. (بروسی لوئن، 1378، ص 127)
اسلام خانواده را گروهی متشکل از افراد، دارای شخصیت مدنی، حقوقی و معنوی معرفی می‌کند که هسته اولیه آن را ازدواج مشروع زن و مردی تشکیل می‌دهد و نکاح عقدی است که براساس آن رابطه زوجیت بین زن و مرد برقرار شده و در پس آن طرفین دارای وظایف و حقوق جدید می‌شوند. ارتباط خویشاوندی در سایه نکاح پدید آید، اعضای آن دارای روابط قانونی، اخلاقی و عاطفی می‌گردند.
اهمیت تشکیل خانواده در اسلام
در اسلام بنیادی‌ترین واحد جامعه خانواده است و اهمیت ویژه به خانواده داده شده و مایه آرامش انسانها دانسته شده است.
و من ایاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجاً لتسکنوا الیها و جعل بینکم مودة و رحمة
از نشانه‌های او این است که از خود شما برای شما همسر آفرید تا با او آرام گیرید و میان شما مهر و محبت قرار داد.
روح لطیف انسان همانند جسم او دارای نیازهایی است که در صورت تأمین آنها به تکامل واقعی خواهد رسید به همین دلیل محبوب‌ترین چیز نزد خدای تعالی مسأله ازدواج و تشکیل خانواده است تا آنجا که حضرت رسول می‌فرماید:
النکاح سنتی و مَن رَغَبَ عَن سُنَنی فَلَیسَ مِنی (علامه مجلسی، 1403، ج 103، ص 22)
مسأله زوجیت در قرآن کریم، حتی برای اشیاء نیز مطرح شده است. خداوند در این باره می‌فرماید:
من کُل شیءٍ خلقنا زوجٍ
یعنی مسأله زوجیت فقط در مورد انسانها و یا سایر موجودات نیست بلکه برای اشیاء نیز این مسأله صدق می‌کند از پیامبر خدا (صلی‌الله علیه و آله و سلم) است که فرمود:
در چهار موقع عنایت و رحمت حق متوجه انسان می‌شود: به وقت باریدن باران، به هنگام نظر کردن فرزند به صورت پدر، از باب مهر و محبت، در آن زمان که در خانه کعبه باز می‌شود، و آن وقت که عقد و پیمان ازدواج بسته شده و دو نفر با یکدیگر جهت زندگی جدید وارد عرصه نکاح می‌شوند.
وَ هو الذّی خَلَقَ مِنَ الْمآء بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً و مِهْراً و کانَ رَبُّکَ قَدیراً
و اوست خداوندی که بشر را از آب آفرید، و میان آنان خویشی و پیوند ازدواج قرار داد و خدای تو بر هر چیزی قدرت دارد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید که ازدواج و تشکیل خانواده جزء طبیعت انسان بلکه هر حیوان است و این سنت اجتماعی در میان همه امتها وجود داشته و خواهد داشت و این خود گویای فطری بودن آن است و چون اسلام دین فطری است لامحاله به آن پرداخته و به آن تقدس بخشیده است.
از سویی دیگر واژه «بیت» به معنای خانه، 71 بار با مشتقات آن در صیغه‌های «بیت» و جمع آن «بیوت» در قرآن کریم آمده است.
با نظر به آیات الهی و پرداختن آیات متعددی در قرآن به کلمه بیت چنین بدست می‌آید این مکان که محل اجتماع و زیست جمعی بشر و اولین محیط رشد و پرورش وی است مورد عنایت حق بوده و برحسب کارایی و جایگاهش در حیات انسانی از اهمیت بسزایی برخوردار است.
به‌گونه‌ای که اولین کارکرد خانه، تأمین آرامش جسم و تسکین جان اعضای آن ذکر شده است که البته این امر مرهون امنیت همه جانبة این محیط از جمله ابراز احساسات، بیان اسرار، ارضای غرایز و تأمین نیازهای جسمی و روحی برای اعضای آن است.


قرآن در این باره می‌فرماید:
و الله جعل لکم من بیوتکم سکناً
خداوند از خانه‌های شما محل سکونت و آرامش برایتان قرار داد.
و اذکرن ما یتلی فی بیوتکنّ من ایات الله و الحکمة
بیاد آورید آنچه در خانه‌هایتان از آیات و حکمت تلاوت شده است.
آیه خطاب به همسران پیامبر اکرم(ص) است و نکاتی از آن برداشت می‌شود:
? فضایلی که از خانه و خانواده نصیب انسان می‌شود ارزشمند است و باید برای بکارگیری در زندگی حفظ شود.
لذا محیط خانه مکتبی برای تربیت انسانهایی عبد و میطع حق است و مناسب‌ترین محل برای اندیشه، ذکر، یادآوری کلام خدا و ذکر حکمت‌های الهی است. چنانکه خداوند به رسول گرامیش می‌فرماید:
فی بیوت اذن الله ان ترفع و بذکر فیها السمه یسبّح لدینها بالغدّو والاصال
در تفسیر آیه فوق علامه طباطبایی (المیزان) می‌گوید: اگر خانه از هر پلیدی و لوثی منزه بماند و به ذکر خدا و عبادت او مزّین شود رفعت می‌یابد و از یک چهار دیواری سرد و بی‌روح خارج می‌شود و هر چه صبغة الهی و معنویش بیشتر شود مقامی رفیع‌تر می‌یابد که مصداق کامل آن کعبه خانة خدا است. (طباطبایی، 1363، ج 15، ص 179-178)
همچنین خداوند می‌فرماید:
فاذا دخلتم بیوتا فسلّموا علی انفسکم تحیةً من عندالله مبارکةً طیبةً
مقصود از سلام کردن برخود، سلام براهل خاندان و اگر در اینجا نفرمود: براهل آن سلام کنید، خواست یگانگی مسلمانان با یکدیگر را برساند چون همه انسانند و خدا همه را از یک مرد و زن خلق کرده است. علاوه برآن همه مؤمنند و ایمان ایشان را جمع کرده چون ایمان قویتر از هر عامل دیگری برای یگانگی است. (طباطبایی، 1363، ج 15، ص 229)
خداوند می‌فرماید: «براهل خانه سلام کنید» از آنجا که «سلام» بیان تحیتی مبارک از نزد پروردگار است عالی‌ترین ایجاد رابطه میان اعضای خانواده آن است که با تحیت و سلام با یکدیگر برخورد کنند و یاد خدا میان آنان باشد این رابطة قدسی اگر در خانه برقرار شود به طور قطع به جامعه نیز کشانده خواهد شد. پس حقیقت سلام، گسترش امنیت و سلامتی در میان انسانهاست.
از سویی دیگر معروف است که اگر برنامة یک ساله دارید، گندم بکارید، اگر برنامة ده ساله دارید، درخت بکارید و اگر برنامه صد ساله دارید انسان بسازید: تربیت انسان با موازینی که خالق او می‌طلبد و هدایت فرموده است سرمایه‌گذاری صد ساله، بلکه ابدی است.
.... و من احیاها فکأنّما احیا الناس جمیعاً....
تربیت انسان از نگاه قرآن احیای او و دمیدن جان الهی در کالبد اوست. محیط تحقق این مهم خانواده است خانواده‌ای که زمینة پرورش انسان قرانی در آن فراهم آمده است.
و البلد الطیب یخرج نباته باذن ربّه و الذی خبث لایخرج الا نکداً
از سرزمین پاک و طیب ثمره‌ای نیک به اذن پروردگار خارج می‌شود و از زمین آلوده حاصلی ناقص و بی‌فایده خارج خواهد شد. بنابراین خانوادة آرمانی قرآن خانواده‌ای است که آمادة پذیرش و پرورش انسان است و دارای مؤلفه‌هایی از جمله: توحید محوری و جلب رضای حق، عدالت‌جویی و برقراری قسط، اخلاق‌مداری، وظیفه‌مندی، رعایت اصل صلح و احسان، گذشت و محبت، مشورت و مصلحت‌اندیشی می‌باشد.
مبانی روابط در خانواده از منظر اسلام
زیربنای ساختار کلی خانواده در اسلام دو رکن اساسی اخلاق و حقوق است که با آشنایی همه جانبه اعضاء و حاکمیت آنها، استواری و پویایی این بنا تضمین می‌شود چرا که رکن حقوقی ضامن برپایی و استواری اصل خانواده و مانع فروپاشی آن است و رکن اخلاقی ضامن رشد و بالندگی و تأمین اهداف خانواده می‌باشد، و از آنجا که خانواده یک نظام تألیف شده و به هم تنیده است تفکیک این دو مقوله در آن نیز ممکن نیست.
با اقرار به زوجیت، طرفین عهده‌دار تعهداتی حقوقی، اخلاقی، اقتصادی و فرهنگی نسبت به یکدیگر می‌شوند. این تعهدات دو سویه است که عمدة آنها عبارتند از: حسن معاشرت، جلب رضایت طرفین، نفقه، مهریه، اجرت‌المثل، توافق در داشتن فرزند و تمکین، اینها و دهها تکلیف و وظیفه خُرد و کلان دیگر که برای پایداری خانواده و اساس تحکیم روابط رعایت آن لازم است در قرآن کریم و منابع اسلامی آمده است.
آنچه از تعامل حقوقی و اخلاقی زن و مرد در همه موارد، یک خانواده پایدار و پویا می‌سازد رعایت توصیه‌هایی است که قرآن کریم برآنها تأکید می‌فرماید:
هنّ لباس لکم و انتم لباس لهنّ
زوجین در حکم لباس برای یکدیگرند
ارتباطی که انسان با لباس خود دارد نزدیکترین، محرمانه‌ترین و بی‌آزارترین روابط است این تشبیه در هیچ امر دیگری جز رابطه زن و شوهر مصداق ندارد حتی در رابطه والدین و فرزندان.
«.... دعا شروهّن بالمعروف ....»
از جمله اصولی که قرآن کریم در کنترل رفتارهای انسانها نسبت به یکدیگر نام می‌برد. اصل «معروف» است که در قرآن کریم 9 بار تکرار شده است. بیشترین استعمال آن در حادترین مرحله روابط زن و شوهر هنگام طلاق است.
«و أتمروا بینکم به معروفٍ ....»
روابط میان خودتان را با رفتارهای پسندیده و مورد پذیرش عرف، نیکو گردانید.
لذا در آیات مذکور ارزشهای اخلاقی، تحت معروف (آنچه نفس سالم انسان به طور عموم می‌پسندد) می‌باشد و خشونت، امانت و کم لطفی در خانواده از منظر اسلام پسندیده نیست.
اصول تحکیم روابط خانواده
خداوند در قرآن کریم، تأسیس بنای خانواده را به خود نسبت می‌دهد و به طهارت،‌ تعالی و پایداری آن عنایت وافر دارد.
در آیة: «و الله جعل لکم من انفسکم ازواجاً و جعل لکم من ازواجکم بنین و حفدةً و رزقکم من الطیبات ....»
از این آیه سه نکته پیرامون موضوع برداشت می‌شود:
1. خداوند زوجیت و منشاء آن را به خود نسبت می‌دهد.
2. خداوند بدنبال زوجیت و تشکیل خانواده به یکی از اهداف و ثمرات آن که تولید فرزند و بقای نسل است اشاره کرده و آن را به خود نسبت می‌دهد.
3. حمایت از خانواده و بقای آن را در قالب روزی دادن از پاکی‌ها که شامل رزق مادی و معنوی می‌شود را به خود نسبت می‌دهد و همة این امور را ارج می‌گذارد و از آنها بعنوان نعمت یاد می‌کند.
و از این امر و نواهی بدنبال اصولی است که در اینجا ذکر دو اصل آن لازم و ضروری است:
? اصل طهارت
در خلقت الهی، شرط تکوین هر چیز، طهارت و صحت بنیان آن است و خداوند برای طهارت نسل انسان بعنوان برترین مخلوقش خانواده را چون حریم امنی به این امر اختصاص داده است. و زنا را تحریم نموده و جزایی برای آن تعیین کرده است و می‌فرماید:
و لا تأخذکم بهما رأفة فی دین الله
لذا زنا مخالفت صریح با دین خداست و طهارت خانواده جزیی از این دیانت است.
حکم دیگر حکم قذف است که می‌فرماید:
و الدین المحصنات ثم لم یأتوا باربعة لشهدا فاجلدوهم ثمانین جلدة .....
در حکم زنا نظر برآن است که اهل خانه (زن و مرد) خیانتی برعلیه خانواده و همسر مرتکب نشوند و در حکم قذف، خانه را از تیررس تهمت، افترا و خیانت خارجی مصون می‌دارد تا علاوه بر صیانت خانواده، جامعه نیز تربیت شود و حد و مرز پاکی را بشناسد.
? اصل امنیت
امنیت در حیات فردی و اجتماعی انسان از حقوق اولیه و اصول مهم رشد و پایداری است خانواده نیازمند امنیت درونی و بیرونی است. امنیت درونی بیشتر به جنبه‌های اخلاقی در روابط برمی‌گردد و فرد همچنین باید از حیث مالی، جانی، اخلاقی و نیز امنیت داشته باشد آنچه در اصل طهارت اشاره شده توجه خالق یکتا به امنیت معنوی خانواده است. امّا امنیت جانی و اقتصادی این نهاد نیز حائز اهمیت است و در تحکیم خانواده بسیار مؤثر است.
نویسنده:آمنه بختیاری-کارشناس‌ارشد روانشناسی ـ تربیتی

تاریخ ارسال : چهارشنبه 9 آذر 1390 02:36 ب.ظ | نویسنده : خانم محمدقلی

لطفا دیدگاه خود را درباره این مطلب بنویسید

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر